Ruch socjalistyczny: Jako pierwszy zaczął się wyłaniać ruch socjalistyczny w zaborze rosyjskim. Już na początku lat 80. Ludwik Waryński założył w Warszawie partię Proletariat. Przełomem w dziejach polskiego ruchu robotniczego okazało się utworzenie w 1892 r. Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), łączącej program społeczny z niepodległościowym. W jej budowę zaangażowali się działacze w kraju i za granicą, m.in. Bolesław Limanowski, Stanisław Mendelson, Kazimierz Kelles- Krauz i Józef Piłsudski. Przeciwni im działacze- Julian Marchlewski, Feliks Dzierżyński, Róża Luksemburg- nie weszli do PPS, lecz założyli Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL), W Galicji powstała Polska Partia Socjaldemokratyczna (na czele z Ignacym Daszyńskim) oraz Ukraińska Partia Socjalno- Demokratyczna. Odrębną partię- Powszechny Żydowski Związek Robotniczy (Bund) stworzyli w zaborze rosyjskim socjaliści żydowscy.