Zabór pruski:

 Polacy korzystali z dynamicznego rozwoju gospodarczego Niemiec, sprawnej administracji i rządów prawa, ale cierpieli z powodu prześladowań narodowych.  Władzę rozpoczęły walkę z Kościołem katolickim. Wielu duchownych angażowało się w krzewienie wśród ludu polskich idei narodowych, katoliccy chłopi zyskali lub umocnili polską tożsamość, a autorytet  prześladowanego kościoła wzrósł. Konflikt polsko- niemiecki toczył się równocześnie na kilku płaszczyznach- walki o język i religię, o ziemię i o pozycję gospodarczą. Władze pruskie dążyły do germanizacji Polaków w nadziei że staną się oni Prusakami polskiego pochodzenia. Język polski usunięto z urzędów, sądów i szkół. Niemiecki obejmował też na kolei, a poczta odmawiała przyjmowania listów zaadresowanych po polsku. Wprowadzono ustawę kagańcową, zakazującą używania języka polskiego podczas zebrań publicznych w miejscowościach, w których Polacy stanowili mniej niż 60% ludności. Polskich nauczycieli, urzędników i sędziów zwalniano z pracy lub przenoszono.