NAJWAŻNIEJSZE PAŃSTWA STAROŻYTNEGO BLISKIEGO WSCHODU:

EGIPT:

Główne miasta: Memfis, Teby.

Okres (p.n.e.): 2850- 2180, 2040- 1786, 1550- 1085, 664- 332.

Wybrani władcy: Cheops (około 2589- 2566), Sesostris III(1878- 1839), Totmes I (1524- 1518), Tutanchamon (1334- 1325), Ramzes II (12790 1212), Psametyk I (664- 610).

Religia: rozbudowany politeizm; główni bogowie to Amon- Re, Ozyrys, Izyda, Horus, Set.

Charakterystyka dziejów, uwagi: około 3080 p.n.e. Górny i Dolny Egipt został zjednoczony w jednolite, scentralizowane państwo rządzone przez kolejne dynastie faraonów, znaczną rolę gospodarczą i polityczną spełniali kapłani i świątynie; rolnictwo wykorzystywało wylewy Nilu, rozwinięte było rzemiosło, handel z krajami Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, rozwinęła się również architektura, pismo hieroglificzne, literatura i sztuka. W dziejach wyróżnia się okresy: Starego Państwa (w III tys. p.n.e., m. in. budowa największych piramid), Średniego Państwa (opanowanie Nubii, wpływy w Syrii i Palestynie), Nowego Państwa (wyprawy wojenne Totmesa sięgające do Eufratu, próba zreformowania religii i sztuki za Echnatona, zaciekłe walki z najazdami ,,ludów morza” za Ramzesa II) i Okres Późny (VII- IV w .p.n.e., wojny o utrzymanie niezależności Egiptu). W tzw. okresach przejściowych władza centralna była słaba, a krajem niejednokrotnie rządzili obcy najeźdźcy. 

 

SUMER (południowa Mezopotamia):

Główne miasta: Uruk, Ur, Nippur, Larsa, Kisz, Eridu, Lagasz, Umma .

Okres (p.n.e.): 2800- 2340, 2160- 2000.

Wybrani władcy: Gilgamesz z Uruk (ok. 2700), Lugalzagesi z Ummy (ok. 2371- 2347), Gudea z Lagasz (ok. 2144- 2124), Urnammu z Ur (ok. 2112- 2095).

Religia: rozbudowany politeizm, różne bóstwa czczone w różnych miastach; główni bogowie: Enlil, An, Enki, Utu, Inanna.

Charakterystyka dziejów, uwagi: Lud niewiadomego pochodzenia przybył w IV tys. p.n.e.; założył rywalizujące ze sobą miasta- państwa z centralnie położonymi świątyniami (zikkuratami), rządzone przez królów- kapłanów; rolnictwo oparte na nawadnianiu, rzemiosło, sztuka i handel. Około 2500 p.n.e. ukształtowało się dojrzałe pismo klinowe, w czasach państwa akadyjskiego spisano kanon literatury sumeryjskiej (m.in. spisano epos Gilgamesz). Po upadku państwa akadyjskiego, za czasów III dynastii z Ur (XXII- XXI w. p.n.e.) nastąpił ponowny rozkwit kultury sumeryjskiej. Próby przeciwstawienia się najazdom semickich Amorytów nie powiodły się. W II tys. p.n.e. Sumerowie utracili odrębność etniczną, ale język sumeryjski pozostał w użyciu w literaturze religijnej i naukowej aż do czasów hellenistycznych.

 

AKAD i BABILONIA (środkowa Mezopotamia):

Główne miasta: Akad, Babilon.

Okres (p.n.e.): 2340- 2200, 1900- 1590, 1530- 1155, około 680- 539.

Wybrani władcy: Sargon I (ok. 2371- 2316), Hammurabi (1792- 1750), Burnaburiasz II (1359- 1333), Nabuchodonozor II (605- 562).

Religia: bóstwa sumeryjskie pod imionami akadyjskimi; wielki kult Isztar- Inanny, bogini miłości i Marduka, opiekuna Babilonu.

Charakterystyka dziejów, uwagi: Państwa utworzone przez ludność semicką, która osiedlała się pośród Sumerów już od III tys. p.n.e. Za Sargona I stworzyła ona potężne, scentralizowane państwo akadyjskie o kulturze będącej połączeniem kultury Sumerów i Semitów. Nowy okres potęgi (państwo starobabilońskie) nastąpił w XVIII w. p.n.e., gdy władcy Babilonii opanowali całe terytorium obecnego Iraku, a Hammurabi dokonał słynnej kodyfikacji prawa. W VII w. p.n.e. potęgą było państwo nowobabilońskie stworzone przez lud Chaldejczyków. Rywalizowało z innymi potęgami Bliskiego Wschodu, znakomicie rozwinęła się gospodarka (m.in. pierwsze prywatne domy bankowe) i nauka (chaldejska astronomia i matematyka), a Babilon był największym państwem świata. Miasto upadło po najeździe perskim, wielokrotnie próbowało odzyskać niezależność.

 

ASYRIA- północna Mezopotamia (okolice Mosulu):

Główne miasta: Assur.

Okres (p.n.e.): 1900- 1700, 1380- 1078, 909- 612.

Wybrani władcy: Szamsiadad (1748- 18), Tiglatpilesar I (1116- 1078), Sargon II (722- 705), Asurbanipal (668- 627).

Religia: politeizm, bóstwa znane z innych rejonów Mezopotamii; duża rola kapłanów boga Assura i bogini Isztar.

Charakterystyka dziejów, uwagi: Początkowo Asyria była zależna od silniejszych państw Mezopotamii, ale w XIX w. p.n.e. po raz pierwszy uzyskała duże znaczenie, rywalizując z Babilonią. Ponowny wzrost potęgi nastąpił w XIV w. p.n.e., gdy wyprawy wojenne Asyryjczyków (używających już powszechnie broni żelaznej) sięgnęły od wybrzeży Morza Czarnego i Śródziemnego po Babilonię. IX- VII w. p.n.e. to okres największych wypraw wojennych, gdy Asyria opanowała Mezopotamię, Syrię i nawet Egipt. Państwo asyryjskie było silnie zmilitaryzowane i scentralizowane; słynęło z okrutnego traktowania pokonanych. W połowie VII w. p.n.e. dopływ łupów wojennych ustał, gospodarka osłabła, a ostateczny upadek nastąpił po starciu z koalicją Chaldejczyków i Medów.

 

PAŃSTWO HESTYTÓW (środkowa i wschodnia Anatolia):

Główne miasta: Hattusas.

Okres (p.n.e.):  1600- 1200.

Wybrani władcy: Hattusilis I (ok. 1650- 1630), Mursilis I (ok. 1620 – 1590), Suppiluliumas (ok. 1358- 1323).

Religia: politeizm, największa rola- bogini Słońca, bóg burzy, różni bogowie indoirańscy.

Charakterystyka dziejów, uwagi:  Hetyci napłynęli do Anatolii w XX- XIX w. p.n.e., a w XVII w. p.n.e. zjednoczyli się i zaczęli podboje. Babilon zdobyli w roku 1595, w XIV- XIII w. pokonali Mitanni i długi czas zmagali się z Egiptem o panowanie nad Syrią. Około 1200 p.n.e. imperium hetyckie upadło w wyniku migracji ,,ludów morza” (okres wielkich wędrówek ludów we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, napływ do Anatolii plemion z Tracji), ale niektóre państewka hetyckie przetrwały jeszcze kilka wieków.

 

FENICJA (wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego):

Główne miasta: Sydom, Tyr, Byblos, Berytos, Ugarit .

Okres (p.n.e.): 1200- początek n.e.

Wybrani władcy: Hiram I z Tyru (975- 942).

Religia: liczni bogowie, m.in. El, Baal, bogini Astarte.

Charakterystyka dziejów, uwagi:  Od III tys. p.n.e. bogate miasta, słynące przez całą starożytność z rzemiosła (ozdoby z metalu, wyroby ze szkła, barwne tkaniny), szkutnictwa i żeglarzy. Miasta fenickie nigdy nie tworzyły jednego państwa i na ogół były zależne od silniejszych sąsiadów. Fenicjanie żeglowali aż za Cieśninę Gibraltarską, a od XII w. p.n.e. wzdłuż  południowych wybrzeży Morza Śródziemnego zakładali kolonie (m.in. Kartagina). Używali pisma alfabetycznego, a ich talenty handlowe budziły podziw u współczesnych.

 

PAŃSTWO IZRAELSKIE (Palestyna):

Główne miasta: Jerozolima.

Okres (p.n.e.): XII- X wiek.

Wybrani władcy: Saul (1030- 1010), Dawid (1010- 970), Salomon (970- 931).

Religia: monoteizm- kult jednego Boga (Jahwe).

Charakterystyka dziejów, uwagi: Plemiona hebrajskie napłynęły do Palestyny w XII w. p.n.e. (okres ,,wędrówek ludów” i upadek dotychczasowych potęg na Bliskim Wschodzie). W XII- Xi w. p.n.e. trwało jednoczenie się plemion hebrajskich, podbój Kanaanu, walki z Filistynami (jeden z ,,ludów morza” osiedlony na wybrzeżu w XII w. p.n.e.). Za panowania Salomona było to jedno z ważniejszych państw regionu; niedługo po tym rozpadło się na królestwa Izraela i Judy i popadło w zależność od silniejszych sąsiadów.

 

PERSJA (południowo- zachodni Iran):

Główne miasta: Persepolis, Suza.

Okres (p.n.e.): 558- 332.

Wybrani władcy: Cyrus II (558- 529), Dariusz I (522- 486), Kserkses I (486- 465).

Religia: mazdaizm: walka dobra (Ahuramazada) ze złem (Aryman), kult ognia.

Charakterystyka dziejów, uwagi: W VI w. p.n.e. Persowie podbili Medów, a następnie Babilonię, Lidię, Egipt, części Grecji, Azję Środkową i ziemie aż po Indus. Czerpiąc z różnych doświadczeń stworzyli sprawną administrację, sieć dróg, pocztę królewską. Pełna tolerancja kulturalna i religijna zjednywała im ludy wcześniej uciskane. Z drugiej strony- państwo było niejednolite etnicznie i religijnie, a ludność była niezadowolona z nakładanych na nią danin, co ułatwiło Aleksandrowi Macedońskiemu podbój państwa perskiego.