Zagrożenia utraty niepodległości w o.: 1768- 72r.- konferencja barska; 1772- I rozbiór Polski; 1792- Targowica- symbol zdrady; 1793- II rozbiór Polski; 1795- III rozbiór Polski. Sposoby ratowania kraju: 1788- 92- sejm wielki; 1791- Konstytucja 3 Maja; 1794- powstanie kościuszkowskie; 1797- legiony polskie we Włoszech. || 1765- ,,Monitor”, powstanie Teatru Narodowego; 1770- ,,Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”; 1773- Komisja Edukacji Narodowej; 1791- ,,Powrót posłów” J.U. Niemcewicza; 1794- ,,Krakowiacy i górale” W. Bogusławskiego. 1747- biblioteka Załuskich.

Publicystyka: do ważnych osiągnięć polskiej p. zaliczamy twórczość Hugo Kołłątaja, autora ,,Listów Anonima” oraz ,,O ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 Maja” oraz St. Staszica ,,Uwagi nad życiem Jana Zamojskiego” i ,,Przestrogi dla Polski”.

,,Monitor”- czasop. Społ.- Polit. Wydawane 2 razy w tygodniu w latach 1765- 1785 redagowany przez A. K. Czartoryskiego i Ig. Krasickiego. Pisali do niego F. Bochomalec, St. Konarski, A. Naruszewicz. ,,Monitor” publikował teksty zawierające krytykę sarmackiego życia, postulowały nowy wzorzec czł. patrioty. Przyczynił się do rozdziału między kościołem a państwem, domagał się reformy.

,,Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”- wydawana w związku z obiadami czwartkowymi. Pierwsze czasopismo redagował A. Naruszewicz.

Teatr Narodowy (Publiczny) 1765- powstał z inicjatywy króla. Pisali dla niego: F. Bochomalec, Zabłocki.

,,Żale sarmaty nad grobem Z. Augusta” nastrój: smutek, żal, pesymistyczny; gatunek: lament; sytuacja liryczna: podmiot- sarmata, podmiot mówi o swoim cierpieniu, wypowiada się też podmiot liryczny zbiorowy; Emocje i myśli: podmiot wyraża swoje uczucia związane z sytuacją Polski, jest bezradny, zrezygnowany, nie może się pogodzić z ówczesną sytuacją, jest mu żal dawnej Polski, teraz już nic nie zostało Polakom, utracona nadzieja. Sposoby wyrażania patriotyzmu: jest czł. zaangażowanym w sprawy ojczyzny; odwołuje się do symbolów narodowych- szanuje tradycje narodowe; zna historię narodu polskiego, kocha polską ziemię; troszczy się o przyszłość rodaków.

,,Pieśń Legionów” nastrój: optymizm, entuzjazm, wiara; gatunek-pieśń; sytuacja liryczna- jest odpowiedzią na sytuację kraju, podmiot wzywa do walki i wierzy w zwycięstwo, podmiot liryczny-zbiorowy; emocje: Polacy są pełni entuzjazmu, wierzą w odzyskanie niepodległości, są pełni zapału, odwagi. Podmiot wierzy, że naród się zjednoczy. Ukazana jest duma narodowa. Wiara w opatrzność, Bóg da nam jeszcze szanse, pomoże Polakom. Pewność, że Polska istnieje w sercach Polaków. Sposoby wyrażania patriotyzmu: motywacja do walki; przekonanie o wygranej; entuzjazm.

,,Hymn do miłości ojczyzny”: w wierszu panuje nastrój powagi i wzniosłości. Utwór można traktować jako wyznanie liryczne o zabarwieniu patriotycznym, podmiotem wzniosłości uczuć jest ojczyzna. Autor mówi wprost o patriotyzmie. P. to cel życia. Poprzez uosobienia i przenośnie autor ucieleśnia abstrakcyjnego adresata, przybliża go czytelnikowi, co umożliwia nabranie emocjonalnego stosunku do ojczyzny. Cierpienie uszlachetnia, zmienia wew. Prawdziwy patriota wszystko poświęci dla ojczyzny.

,,Pijaństwo” I. Krasicki- Utwór przyjmuje formę dialogu. Bohaterami są szlachcice, z których jeden nadużywa alkoholu, a drugi jest wstrzemięźliwy. Satyra podejmuje problem pijaństwa szlachty. Bohaterowie utworu są anonimowi. Pi. Jest krytykowane poprzez pokazanie skutków pi., kontrast, komizm sytuacji, ironia. Pijak: przyjmuje postawę beztroskiego życia; jest gościnny, wesoły; sztuka pretekstu, by usprawiedliwić swoje picie; kultura nie pozwala mu nie pić; jest smakoszem; pije dla zdrowia; alkohol prowadzi do sporów, bójek; pod wpływem a. rozwiązują problemy gosp., starają się być politykami, oceniają historię; wierzy że pod wpływem gadania może przestać pić. Skutki p.: bójki, agresja, złe samopoczucie, utrata zdrowia, odbiera czł. godność; przytępiony rozum, wyrzuty sumienia. Zalety życia w trzeźwości: zdrowie, energia, radość życia, pogoda ducha, wew. Wolny, moc, zapał do pracy, nie traci majątku, racjonalnie gospodaruje swoim majątkiem, zachowuje poczucie godności osobistej.

,,Do króla” I.K.: W wierszu mówi p. l., który zwraca się do króla. P. ujawnia się na początku  i końcu utworu i jest nim autor, który mówi o swoim pisarstwie, podejmuje tematykę autotematyczną. Satyra ukazuje prawdę, wyolbrzymia i ośmiesza ludzkie wady. P.l. nie identyfikuje się z osobą, która stawia królowi liczne zarzuty. Zarzuty wobec St. Augusta Pon.: jest królem elekcyjnym, nie płynie w nim królewska krew; błękitna krew budzi szacunek, a zwykła zawiść; źle, że władca nie pochodzi z poza granic Polski gdyż budziłby większy szacunek; brak mądrości, doświadczenia, gdyż jest młody; nie jest tyranem, jest władcą zbyt łaskawym, powinien rządzić mocną ręką, budzić strach i zapracować na posłuszeństwo poddanych; źle że jest wykształcony- nie w rozumie tkwi potęga tylko w sile- zdaniem szlachcica nie warto zabiegać o wykształcenie; Satyra tylko pozornie gani króla, a wręcz wylicza jego zalety: gorący patriota, zaangażowany w sprawy kraju, świetnie wykształcony, młody, cieszy się zaufaniem- został wybrany przez lud, zna problemy kraju.|| Satyra ośmiesza wady szlachty. Jest ona zacofana, ciemnota, głupota, wstecznictwo, niewiara w potęgę nauki, zawistna, obłudna, cechuje ich pozorny patriotyzm, nie zależy im na dobru państwa. Satyra jest utworem pochwalnym na cześć króla St. Augusta Pon. 

,,Wstęp do bajek”- Jest tu ukazana rzeczywistość idealna; Ludzie są życzliwi, odpowiedzialni, rzetelni. Autor wymienia cechy ludzi jakie powinni oni posiadać. Prawdziwa rzeczywistość jest zaprzeczeniem tej, która występuje w utworze. Bajki są zwierciadłem, w którym odbija się prawdziwa twarz. Anafora ,,był”- wylicza przykłady. Równo w połowie utworu (4 i 5 wers) rytm wiersza staje się szybszy, pojawiają się po dwa przykłady ludzi. Świat jest uporządkowany zgodnie z logiką, świat jest matematycznie poukładany, do którego ludzie powinni dążyć. Idealny świat został zapisany idealnie ułożonym językiem.

,,Jagnię i wilcy”- Jagnię jest bezbronne, samotne i głupie. Spotkało przeciwników- wilków na swojej drodze. Bunt jagnięcia jest skazany na śmierć. Wilki są silne, mają głos decydujący na tym terytorium. Krasicki pokazuje, że w świecie funkcjonuje prawo siły, a kto się do niego nie dostosuje zginie. Człowiek, który posiada rozum powinien zgodnie z rozumem porządkować świat. Jagnię i wilcy zostali ze sobą skontrastowani.

,,Ptaszki w klatce”: stary czyżyk nie może zaakceptować zmiany, zaś młody urodził się w klatce. Bajka dotyczy systemu wartości. Wolność jest wartością, której nie można się wyzbyć, powinna ona być najwyższą wartością dla każdego człowieka i powinniśmy jej bronić. Krasicki przypomina, że człowiek powinien strzec wolności. ,,Dewotka”: Utwór zawiera obraz starej dewotki, czyli osoby pobożnej na pokaz, która podczas modlitwy jednocześnie bije służącą. Jej czyny stoją w jaskrawej sprzeczności ze słowami Modlitwy Pańskiej, która zawiera fr. mówiący: ,, …i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom…”.

Morał: jest wyrażony wprost, słowami: ,,uchowaj Panie Boże takiej pobożności”. Ostrość tej sceny nakreślonej przez poetę- księdza dowodzi, że nie toleruje on hipokryzji, czyli fałszu w sprawach wiary.

Alegoria: dewotka jest uosobieniem fałszywej pobożności, która jest grzechem.

Bajka- za legendarnego twórcę uważa się Ezopa; krótki wierszowany utwór, lapidarny, jest gatunkiem epickim, posiada morał, pouczenie, pełni funkcję dydaktyczną, cechuje ją utylitaryzm: jasność, matematyczny ład, zachowanie proporcji, harmonia, związek z racjonalizmem.

,,Do Justyny. Tęsknota na wiosnę” F. Karpiński: P. l. jest mężczyzna, który został odrzucony. P. l. jest stylizowany na gospodarza. Za pomocą opisów przyrody mówi o tęsknocie do kobiety. Prawa rządzące światem natury zostały zestawione za pomocą kontrastu z człowiekiem. Przyroda rozkwita, a człowiek cierpi. Każda zwrotka na początku mówi o przyrodzie, a druga część o uczuciach człowieka- paralelizm składniowy. P. l. żyje w konflikcie z naturą. Dookoła tętni życie, a gosp. Cierpi z powodu braku miłości. P. l. tęskni za życiem w harmonii/ Powiernikiem p. l. jest wiosna. Być może to ona zaradzi jego problemom. Utwór ma prostą, regularną budowę, wiersz sylabiczny, rymy żeńskie. Utwór jest melodyjny. Język sielanek sentymentalnych nawiązuje do liryki ludowej.

,,Przypomnienie dawnej miłości” Karpiński: P. l. jest mężczyzna, który jest samotny. Wspomina on dzieje swojej miłości. Został rzucony przez swoją ukochaną. Elementy przyrody wywołują wspomnienia. Przyroda była świadkiem tej miłości. Każda zwrotka zbudowana jest z dwóch części: opisu przyrody i uczuć. Miłość zmysłowa, czuła, miłość której symbolem stał się napis na drzewie. Czł. wyrzeka się szczęścia wynikającego z miłości. Język prosty, epitety, wykrzyknienia, pytanie retoryczne, wiersz regularny, paralelność- nawiązanie do pieśni ludowej.

Liryka sentymentalna: obraz przyrody służy opisywaniu ludzkich uczuć; mówią o uczuciach; melancholijny nastrój, łagodny smutek; subiektywizm i emocjonalność wypowiedzi; doświadczenia jednostki; melodyjność, w której widzimy nawiązanie do poetyki liryki ludowej.

Klasycyzm: ważne jest całe społ.; wszystko można poznać rozumem; wyrasta z racjonalizmu; kult rozumu; kultura, kult nauki, postęp cywilizacyjny; dydaktyzm, oświecenie, pouczenie; tworzenie wg ustalonych wzorców.

Sentymentalizm- skoncentrowanie się na jednostce; świat poznany przez uczucia, serce, prostotę; kult uczuć, serca; powrót do natury, prostota, przyroda; czułość, tkliwość, współodczuwanie; tworzą pod wpływem natchnienia.

,,Pieśń o narodzeniu Pańskim” Karpiński: I zwrotka: autor charak. Dzień narodzenia Pana oraz o Jego przymiotach. Dzień ten charak. Oksymoronami i antytezami, gdyż chce w ten sposób ukazać Boga, Jego tajemniczość, nieśmiertelność. II zwrotka: ma charakter informacyjny, mówi o sensie narodzin i o jego istocie; P. l. wyraża zdziwienie. III zwrotka: opis miejsca narodzin. Podkreślona jest nobilitacja biedaków, autor podkreśla że w oczach Boga wszyscy są równi. Wykrzyknienia i apostrofa- podziw, radość- biedni zostali wyróżnieni przez Boga; IV zwrotka: P. l. przypomina, że wszyscy są równi, niezależnie od pochodzenia i stanu posiadania. V zwrotka: apostrofa- prośba o błogosławieństwo dla ojczyzny, rodziny, ma charak. Modlitewny. P. L. jest w b. bliskim kontakcie z Bogiem, utwór ma charakter Dyd.: system wartości; pragnienie równości; patriotyzm; aspekt religijny- istota Boga. Wiersz ma charakter sentymentalny.

Utopia- miejsce, którego nie ma- słowo to pojawiło się w utworze T. Morusa w 1516r.: prawa mieszkańców są jednakowe; na czele państwa stoi książę; nie ma własności prywatnej; wszyscy żyją w dobrobycie; obywatel jest zobowiązany do pracy na roli; podstawą jednostki społecznej jest rodzina; znakiem równości jest jednakowa odzież; brak wolności. Utopia- nierealna wizja idealnej krainy, gdzie nie ma nędzy, wyzysku, zła, a poddani są zadowoleni.

Niccollo Machiavelli- traktat filozof.; skuteczna forma rządu wprowadza pojęcie racji stanu- interes państwa jest najważniejszy. Machiavellizmem nazywamy postawę zawartą w sekwencji ,,cel uświęca środki”.

Krasicki ,,Mikołaja Doświadczylskiego przypadki” 1776r; Charakter satyryczny, moralizatorski. Życie bohatera na wyspie Nipu: nie znają kłamstwa, kradzieży, zdrady, łączy ich miłość i zgoda, nie ma podziałów społecznych, sensem życia jest praca na roli, cechuje ich równość, żyją w zgodzie z naturą, żyją dla wspólnego dobra. Świat ludzi moralnie czystych. Obraz tej utopii wyrasta z krytycyzmu Krasickiego wobec społeczeństwa.

Rodzaje utopii: a) ,,prymitywistyczna”- w duchu filozofii Rousso; b) cywilizacyjna- pochwała rozumowego opanowania świata,

 Wynalazki doprowadzą do poprawy stosunków politycznych i społecznych.

Społeczeństwo angielskie: a) funkcjonowanie parlamentu angielskiego złożonego z Izby Lordów o najszlachetniejszej krwi i największych dobrach ziemskich; b)złożona z Izby Gmin; c) funkcjonowanie szkół; d) sądy i trybunały; e) biskupi; f) płaci podatki; g) prowadzą wojny. Stanisław Staszic domaga się reformy ustrojowej i jakby przymusza do uchwalenia konstytucji 3 Maja. 

Wady możnowładcy: Przeciwstawieni są drobnej szlachcie, którzy kultywują narodowe tradycje: chytrość; prowadzą hulaszczy tryb życia; skorumpowani; dowolnie interpretują prawo; lekkomyślni, pozbawieni patriotyzmu, szkodzą państwu; brak praworządności; chciwość, pycha, podłość, wyzysk, przemoc; zdrada ojczyzny za pieniądze- tym cechom jest przeciwstawiona szlachta.  || Fragment pełni funkcję perfuzyjną, nakłania szlachtę do podjęcia działań ratujących państwo. Kompozycja: Przemówienie; na początku teza, potem argumenty, potwierdzenie i przeciwstawienie drobnej szlachty. Styl: środkowa część fragmentu składa się z pytań i odpowiedzi; powtórzenia wskazują odpowiedzialnych za upadek; zasada kontrastu; wyolbrzymienie roli szlachty w państwie; czasowniki nacechowane emocjonalnie podkreślają, że szlachta ponosi odpowiedzialność za dobro kraju.

Oświecenie- termin ten utrwalił się w XIX w., wcześniej epoka ta była określana mianem światła (czas kultu rozumu). Początki tej filozofii sięgają XVII w. Epokę wielkiego światła otwiera John Lock.

Empiryzm- poznawanie świata za pomocą doświadczenia.

Wolter- dla niego rozum był wartością najwyższą, odrzucał wiarę w siły nadprzyrodzone. Poglądy W. były ukształtowane przez libertynizm, którego przedstawiciele głosili myśli i postulaty niezależności człowieka od religii.

Libertyni- byli zwykle ateistami, nawiązywali do etyki hedoistycznej (poszukiwali przyjemności). Wolter był deistą- Bóg powołał świat, ale nie przejmuje się jego losami.

Jean Rousseo- chwalił prostotę natury, potępiał kult rozumu, był panteistą (w świecie natury ujawnia się absolut).

Klasycyzm: wyrasta z racjonalizmu; szukają w antyku; posługują się estetyką mimetyczną (dzieła w sposób prawdopodobny ukazują świat i człowieka, którzy piszą swoje dzieła, tworzą wg wzorców, dzieła mają pouczać); bohaterowie: ludzie z wyższych sfer (mieszkający na dworach szlacheckich), są b. typowymi; kultura, postęp; oda, satyra, bajka, powiastka filozoficzna, poemat.

Sentymentalizm: wyrasta z empiryzmu, folklor (twórczość ludowa) pisane pod wpływem uczuć, świat uczuć jednostki; mają wzruszać; bohaterowie: ludzie prości (pochodzą z ludu albo mieszczaństwa, a jeśli nie to są na nich stylizowani; kierują się sercem; problem: uczucia; fascynacja naturą; powieść epistolarna, sielanka, romans pasterski, list.

ROKOKO (nazwa powstała w odniesieniu do zjawisk w sztuce plastycznej w 1720-80). Kształtuje się w upodobaniu kameralności, związane zawsze z erotyzmem i zmysłowością. Gł. Kategoriami estetycznymi były wdzięk i smak. Gatunki: anakreontyk,, epigramat, wiersz liryczny, komedia salomonowa, poemat heroiczny (epos), poemat heroikomiczny. Przedstawiciele: F. D. Kniaźni, Jan Potocki (,,Rękopis znaleziony w Saragossie).

Literatura Polit.: St. Staszic ,,Przestrogi dla Polski”;

Literatura public.: felieton, reportaż i esej.

Reportaż- dąży do odkrycia prawdy, nie posługuje się fikcją literacką.

Felieton- dotyczy aktualnych wydarzeń, ale może zawierać elementy fikcji literackiej, a wypowiedź może być ironiczna.

Esej- forma b. szeroka, dowolna; szerokie ujęcie tematu (t. poszerzony jest o dzieła literackie, zjawiska kulturowe). Wyróżnikiem jest piękny literacki język.