Powstanie kozackie i problem Ukrainy

Mimo utraty części Inflant państwo pl-ltw odgrywało istotna role. Pojawiły się trudności finansowe, wzrost roli magnaterii, zadrażnienie na Ukrainę.

W 1648 wybuchło powstanie kozackie. Napięcie na Ukr narastało przez różnice językowo-etniczne pomiędzy W odpowiedzi właścicielami dóbr ziemskich a miejscowymi chłopami, którzy pozostali przy rosyjskim jęz i wierze przodkow. Podziały religijne pokrywały się ze społecznymi. Problem stanowili Kozacy-ludność zamieszkująca płd-wsch kresy państwa. W wyniku kolonizacji Ukr, kurczyły się obszary gdzie mogli oni żyć spokojnie. Magnaci chcieli aby Kozacy byli ich poddanymi, żeby odrabiali pańszczyzne. Tylko część Kozaków była zwolniona ze świadczeń. Doszło do serii powstań kozackich 1593, 95-96, 1630, 37-38 które zyskiwały poparcie u miejscowej ludności. Wojska koronne bez problemów tłumiły przejawy buntu. Problemy społe na Ukr były tak duże, że nawet represje i surowe ustawy gwarantowały krótki i pozorny spokój. Powodem powstania w 1648 było niezadowolenie Kozaków z odwołania przygotowań do wojny z Turcja. Władysław 4 chciał rozprawic się z Tatarami. Król został zmuszony do rezygnacji z planów i rozpuszczenia oddziałów kozackich. Kozacy oburzyli się, ponieważ z wojną wiązali nadzieje na bogate łupy. Chmielnicki ogłosił powstanie i poprosił o pomoc Tatarów. Miało to olbrzymie znaczenie. Szybka jazda tatarska mogła stawić czoła wojskom RP. Powstanie objęło Ukr. Przeciwko Polakom wystąpili chłopi,mieszczanie, prawosławne duchowieństwo. Zwycięstwa koz-tat(Korsuń,Zółte Wody,Piławce) wywoływały panikę. Polacy nie potrafili uzgodnic jednolitej polityki wobec Chmielnickiego i Kozaków. Wiśniowiecki odrzucał ugodę, której chcieli magnaci i Ossoliński. Brakowało pieniędzy na armie. Chaos pogłębiała rywalizacja o tron polski. Chmielnicki chciał poprawy sytuacji Kozaków w RP. Ukr oderwała się od RP i tworzyła niezależne państwo. Rosja objęła nad nią protekcję w 1654. To było przyczyna wojny pl-ros 1654-67. Odbudowa więzi pomiędzy Koz a RP(Hadziacz 1658) zakończyła się niepowodzeniem. Konflikt był głęboki , dlatego nie powstała RP Trojga Narodów.