Nauczyciele: Leim, Ozierski, Sztetter, Nogacki, Zabielski, Kriestoobriadnikow, Kostriulew, Majewski,

Najważniejsze postacie: Marcin Borowicz, Jędrzej Radek, Bernard Zygier.

Marcin Borowicz: Szkoła elementarna w Owczarach, Gimnazjum w Klerykowie,

Rusyfikacja w klerowskim gimn: Zakaz mówienia po polsku i kary z tym związane, lekcje w języku rosyjskim, zakaz posiadania polskich książek, rewizje i podsłuchiwanie na stancjach, kształtowanie fałszywego obrazu państwa polskiego, pogarda dla kraju, narodu i kultury Polski, itp.

Sposoby sprzeciwu przeciw rusyfikacji: - czytanie polskich książek i używanie języka polskiego pomimo zakazów, - protest Waleckiego – „Figi” na lekcji historii przeciw oszczerstwom nauczyciela, - recytacja „Reduty Ordona” przez Zygiera, - spotkania „na górce” u Gontali.

Marcin Borowicz podczas nauki: Podczas nauki w Klerykowie Marin mieszkał na stancji u pani Przepiórowskiej, zwanej przez uczniów „starą Przepiórzycą”. Po kilku latach przeniósł się na stancję u tzw. „Czarnej pani”, gdzie udzielał korepetycji.

„Biruta” to Anna Stogowska, pierwsza miłość Marcina. Była córką polskiego lekarza i Rosjanki. Uczęszczała do żeńskiego gimnazjum. Później wyjechała z ojcem i rodzeństwem do Rosji, co bardzo zabolało Marcina.

Zemsta Marcina na chłopu: Pewnego wieczoru Marcin podążał na spotkanie z kolegami „literatami” u Gontali. Nagle spostrzegł szpiegującego ich Majewskiego. Pod osłoną ciemności obrzucił znienawidzonego nauczyciela błotem i usunął kładkę służącą do przejścia na drugą stronę kanału. Następnie ostrzegł kolegów.

Za co Radek miał być wydalony ze szkoły i kto mu wówczas pomógł? Radek miał być wydalony ze szkoły za pobicie Tymkiewicza, który podczas lekcji przedrzeźniał go i wyśmiewał jego wiejskie pochodzenie. Radkowi pomógł wtedy Marcin Borowicz wstawiając się za nim u inspektora Zabielskiego.

Paluszkiewicz zwany Kawką był nauczycielem na dworze w Pajęczynie Dolnym, gdzie urodził się Jędrzej Radek. To on pierwszy pokazał chłopcu książki z obrazkami zwierząt oraz nauczył go czytać i pisać. Pomógł mu też opłacając naukę w Progimnazjum Pyrzogłowskim.

„Na górce” u Marcina Gontali chłopcy czytali „zabronione” utwory Mickiewicza, Słowackiego, a także literaturę obcą, dyskutowali, przygotowywali się do lekcji

.O co oskarżyły wiejskie baby nauczyciela Wiechowskiego? ...że uczy ich dzieci mówić, śpiewać, modlić się po rosyjsku.

Kto i dlaczego on udzielał korepetycji Marcinowi przed egzaminem do gimnazjum? Pan Majewski, ponieważ był członkiem komisji egzaminacyjnej, więc korepetycje u niego dawały pewność zdania egzaminu.

Jak zareagował ks. Wargulski na zakaz śpiewania w kościele po polsku wydany przez inspektora? Powiedział, ze w kościele dzieci będą śpiewały po polsku i zepchnął go ze schodów.

Co recytował Zygier na lekcji j. pol. (tytuł, autor) ...„Redutę Ordona” Adama Mickiewicza, Jakie wspomnienia wywołał w Marcinie ten utwór? Przypomniał mu się Szymon Noga z Gawronek, który opowiadał mu o zabitym powstańcu, pochowanym za wsią.

Gdzie odbywały się potajemne spotkania chłopców; w jakim celu; kto je wyśledził; kto udaremnił „wpadkę”? ...u Gontali na „górce”; chłopcy czytali zakazaną polską literaturę; wyśledził ich Majewski; Marcin obrzucił go błotem.

Największe wrażenie: Dziady A Mickiewicz.

Kto i przeciw czemu zaprotestował na lekcji historii u prof. Kostriulewa? ..Figa-Walecki; przeciwko oczernianiu katolików i sióstr zakonnych.

Kto pomógł Radkowi zostać w gimnazjum? Marcin Borowicz, wstawił się za nim u dyrektora