Atmosfera- powłoka gaz. otaczająca Ziemię.

Gazy cieplarniane (metan, freony, CO2, tlenki azotu- gaz rozśmiesz.), sprawiają że czujemy się jak w szklarnii.

Dziura ozonowa- zmniejszona o ponad połowę miąższośc ozonosfery.

Amplituda- różnica pomiędzy najwyższymi wart. temp. a najniższymi w badanym okresie.

Izotermy- linie łączące na mapie punkty po tej samej tyemp.

Termograf- urządznie służące do rejestracji temp.- mierzy ją i drukuje.

Nauki o a.: meteorologia, klimatologia, synoptyka- n. o przewidywaniu pogody. Składniki a: a) stałe: azot- 78%, tlen 21%, inne gazy- 1% (gazy szlachetne- argon itd); b) zmienne: 1) dwutlenek węgla- im więcej roślin tym mniej CO2, gdyż rośliny biorą udział w procesie fotosyntezy; zależy także od działalnośći człowieka- budowanie fabryk, transport, oddychanie, działalność przemysłowa; pora roku: w ziemie więcej, latem mniej; kierunek wiatrów stałych; 2) Para wodna- wilgotność: zależy od obecności zbiorników wodnych; proces oddychania; temp- im wyższa temp tym większe parowanie; roślinność- transpiracja; 3) Ozon O3- zależy od działalności czlowieka: obecność freonów (w dezodoran., w lodówkach). 

Warstwy atmosfery wydzielane na podstawie zmian temp. wraz z wys.:

1) Troposfera (najbliżej Ziemi; tropos- ruchliwy), wys: ok. 17-18km nad równikiem, ok. 10-11 w szerokościach umiarkowanych, ok. 7-8km nad biegunami; charak.: zachodzą wszystkie zjawiska pogodowe: powstają chmury, opady, wieją wiatry, temp spada 0,6 na 100m; ciśnienie cały czas spada wraz z wys (średnio 11hPa/100m); zawiera prawie całą parę wodną atm. - I TROPOPAUZA-

2) Stratosfera (z łac. okrycie); do ok. 50 km.; Charak: na wys. 25-30km znajduje się warstwa ozonowa zwana ozonosferą; wraz z wys. temp rośnie do )st; pochłanianie promieniowania UV przez ozon. -STRATOPAUZA-

3) Mezosfera- do ok. 80-90km; Char: temp. spada wraz z wys.; gdy temp. spada gwałtowanie nawet do -100stC pojawiają się turbulencje- gwałtowne ruchy powietrza. -MEZOPAUZA-

4) Termosfera (jonosfera)- ok. 500-800km; Char: bardzo wys. temp.- nawet do 1500stC; jonizacja gazów doprowadza do wzrostu temp; zorze polarne; możliwe jest przesyłanie fal radiowych.

5) Egzosfera (strefa przejściowa między atmosferą a kosmosem), charak:

bardzo silne rozrzedzenie gazów.

 

Temp. pow.- stopień ogrzania powietrza przez promienie słonecz.

Amplituda temp- różnica pomiędzy najwyż. a najniż. temp. Średnia temp- średnia arytmetyczna.

Anomalia- nietypowy przebieg (temp.).

Albedo= ilość prom. odberanego/ ilość prom. padającego *100%, a.(%): wys. albedo: lód,śnieg, piasek, biała farba. Niskie albedo: asfalt, gleba, czarna farba, skóra.

Czynniki wpływ. na zmianę temp. na Ziemi: odległość od morza- woda ma dużą pojemność cieplną (b. wolno się nagrzewa): lato- chłodniej, zima- cieplej, dziekń- chłodniej, noc- cieplej; wys. nad poziomem morza- im wyżej tym chłodniej: 0,6 na 100m- inwersja temp.; szerokość geogr.; prądy morskie: ciepłe- podnoszą temp. i opady, zimne- obniżają temp. i opady; stopień zachmurzenia- rodzaj podłoża ->albedo; ekspozycja terenu- wyeksponowanie terenu w danym kierunku świata; pora roku; pora doby; roślinność- kształtuje mikroklimat: latem chłodniej, zimą cieplej; działalność człowieka- efekt ciepl., korczowanie lasu, obruszenie terenu.

Obszary najciepl.: Sahara, Płw. Kalifornijski, Płw. Arabski, Pust. Kataham, P. Atakama. Obszary najchłod.: Grenlandia, Antarktyda, Syberia, Pn. Kanada.

 

Ciśnienie atm- nacisk atmosfery na powierzchnię Ziemi, na wsyzstko co się na niej znajduje. 1Pa= 1N/1m²

Hektopaskal (1hPa= 1000Pa)- jednostka ciśnienia.

Barometr- przyrząd do mierzenia ciśnienia atmosferycznego.

Barograf- przyrząd do ciągłej rejestracji ciśnienia atm. Izobary- linie na mapach łączące miejsca o jednakowym ciśnieniu atm.; odległośc między izobarami wynosi 5hPa. Stopień baryczny- odległośc w pionie odpowiadająca zmianie cisnienia atm o 1hPa;  Wyż baryczny- obszar wys. ciśnienia, w którym ciśnienie rośnie do środka układu- pogoda: lato- upalne bezchmurne; zima- mroźna, typowe przejawy, puszysty śnieg. Niż baryczny: lato- chłodno, deszczowo; zima- mokro, deszczowo, dodatnia temp. Wiatr to poziomy ruch powietrza, wieje z niżu do wyżu (wyż------->(wiatr) niż) S->N- wiatr południowy.

Czynniki wpływające na wartość ciśn. na  Ziemi: wysokość nad poziomem morza- im wyżej tym ciśn. niższe; temperatura- im wyższa temp tym niższe ciśn, im niższa temp tym ciśn. wyższe; pora roku, pora doby.

Dlaczego na równiku jest niskie ciśnienie? - przez cały rok w okolicach równika jest n. ciś. w związku z b. wys. temp. i b. silną konwekcją.

Dlaczego przez większośc roku w okolicach okołob. jest wyż baryczny?- w okol. okołob. przez cały rok jest wys. ciśnienie, ponieważ powietrze jest zimne, gęste i zstępuje na Ziemię.

Masa powietrza- to fragm. atm. który posiada cechy zależne od podłożam nad którym zalega. PA- pow. arktyczne, mroźne. PPk- pow. polarno- kontynentalne- umiarkowany, chłodny, suchy: lato- b. gorące, upalne, suche, mogą nadciągać burze; zima- mroźna, suchy śnieg. PPm- pow. polarne morskie (znad pn Atlantyku); lato- deszczowe i chłodne, zima- ciepła, śnieg z deszczem, plucha. PZm- pow. zwrotnikowe morskie: b. gorące, wilgotne, duszno, ciężkie parne pow., gwałtowane zjawiska pogodowe, napływa z M. Śródziemnego. PZk- pow. zwrotn. kont.: latem tropikalne upały, b. suche i b. gorące; jesień- ciepła, pogodna, złota jesień. PR- pow. równikowe: gorąco, wilgotno, nie ma pór roku (wieczne lato).

Front- miejsce zderzenia, zetknięcia się dówch róznych mas pow.

a) front ciepły: pow. ciepłe wspina się (napływa) na warstwę pow. chłodnego, gdyż jest lżejsze; powstają chmury wartswowe, deszczowe, dają opad ciągły;

b) front chłodny:pod warstwę ciepłego pow. wciska się pow. chłodne; Następuje gwałtowana kondensacja, powst. chmury burzowe, którym towarzyszą wyładowania. Przejście f.ch. to zjawisko gwałt., po kilku godz. sytuacja się stabilizuje.

Wilgotność pow.- ilość pary wodnej zawartej w pow. Najczęściej określana jest jako w. bezwzględna, czyli ilość pary wodnej znajdującej sie w danej chwili w jedn. obj. pow (g/m3).

Wilgotność względna- stosunek ilości pary wodnej w pow. do ilości pary wodnej jaka może się zmieścić w danej temp. (wyrażona w %).

Higrometr- przyrząd służący do pomiaru wilgotności pow; wykorzystuje właśc. włosa ludzkiego.

Resublimacja- przechodzenie sub. ze stanu gazowego w stan ciekły.

Sublimacja- przechodzenie sub. ze stanu stałego w gazowy.

Kondensacja pary wodnej- czyli jej przejście ze stanu gazowego w ciekły, spowodowana

spadkiem temp. lub wzrostem ciśnienia.

Czynniki wpływ. na inten. parowania: im wyższa temp. tym większe parowanie; kierunek wiatru; blisko zbiorników wodnych jest wys. parowanie; szata roślinna; intensyw. opadów; im wyżej tym wilgotnośc jest mniejsza; pora roku: zimą mniejsze, latem większa; pora doby: nocą mniejsze, a ciągu dnia mniejsze.

 

Powstanie chmury: 1. Parowanie- konieczna obecność zbiorników wodnych; 2. Kondensacja- skraplanie; 3. Koagulacja- łączenie się małych kropel w coraz większe. Chmury nie powstaną gdy nie ma jąder kondensacji; atm. nie może być idealnie czysta; para wodna może się skroplić na bakteriach, pyłach itp.

NISKIE: do 2 km- przynoszą deszcz, mżawkę, śnieg- ch. deszczowe; zalegają tuż nad nami (2-3km); są to chmury wodne, zazwyczaj przynoszą deszcz- St, Nb, SC. ŚREDNIE- 2,7 -7km- Acocumulus, Altostratus (alto-średnie), są to ch. mieszane- Ac, As. WYSOKIE- ch. wys. nieba, do górnych granic troposfery 13-18 km, ch. pierzaste, przedrostek cirrus, przeważnie nie dają opadów, są z lodu-Ci, Cc, Cs.

PIONOWE- Cumurulimbus- cb- ch. burzowa, cu- cumulus- ch. pięknej pogody.

Chmura- zbiór kropel wody lub kryształków lodu zawieszonych w troposferze; mogą być jednorodne i mieszane.

NA wygląd: Ch. pierzaste- złożone z kryszt. lodu, opady z nich są sporadyczne i nie osiągają pow. Ziemi- CIRRUS- CI;

Ch. pierzasto- kłębiaste- składają się przeważnie z kryszt. lodu, nie dają opadów- CIRROCUMULUS- Cc;

Ch. pierzasto- warstwowe- zbudowane gł. w kryszt. lodu, rzadko dają niewielkie opady- CIRROSTRATUS- Cs;

Ch. średnie kłębiaste- złożone gł. z kropelek wody, nie dają opadów- ALTOCUMULUS- Ac;

Ch. średnie warstwowe- zazwyczaj są mieszane. przynoszą ciągłe opady deszczu, drobnego śniegu lub ziaren lodu- ALTOSTRATUS- As;

Ch. warstwowe kłębiaste- są to ch. wodne, rzadko przynoszą opady- STRATOCOMULUS- Sc;

Ch. niskie warstwowe- zwykle są to ch. wodne, czasami tylko spada z nich mżawka lub ziarnisty śnieg- STRATUS- St.

Ch. kłębiaste- złożone z kropelek wody, zwykle nie przynoszą opadów (czasem tylko obfite albo przlotne) _CUMULUS- Cu;

Ch. kłębiaste deszczowe- potężne chmury burzowe o dużej rozciągłości pionowej; w dolnej części wodne, w środkowej mieszane, w górnej lodowe; przynoszą b. obfite, ale przelotne opady- CUMULONIMBUS- Cb.

bariera orograficzna.- przeszkoda górska. Deszczomierz, pluwionetr- przyrząd służący do pomiaru ilości opadów atm (mm). Izohiety- opady.

Opady: a) konwekcja- unoszenie się w pionie mas pow.: konwekcyjne (zenitalne)- w strefie międzyzwrot., gł. na równiku.

b) Frontalne- związane z przejściem frontów atm; Gdy przechodzi f. ciepły- zalega pow. chłodne, napływa ciepłe, opady są spokojne ale długotrwałe; gdy przech. f. zimny- zalega ciepłe pow. a zbliża się chłodne- powstaje b. groźna chmura- ulewny deszcz, grad ale krótkotrwały. c) orograficzne. 

Mżawka- opad w postaci malutkich kropel wody (pada długo), nie widać jej w kałuży ale czuć, średnica to ok. 0,5mm.

Deszcz- opad w postaci dużych kropel wody (pow. 0,5 ml średnicy), przelotne ulewy lub długotrwałe.

Śnieg- opad kryształków lodu, połączone tworzą przerózne wzorki.

Grad- opad lata związany z Comulonimbusem, z groźną chmurą rozrastającą się w pionie, szczyt tej chmury to lód. Średnica powyżej 5mm. Składa się z wartsw; proces powstawania jest długotrwały; są wielokrotnie obladzane (Azja- Bangladesz).

Krupa śnieżna- malutkie kuleczki (jak ze styropianu). 

Największe opady: na obszarch równikowych; na terenach będących pod wpływem monsunu letniego; na wybrzeżach państw gdzie nie płynie ciepły prąd; na dowietrznych stokach gór; N. Amazonki, Kot. Konga, Nowa Gwinea.

Najmniejsze opady: na terenach okołozwrot., pustynnych i wyżowych; na wybrzeżach obmywanych przez zimne prądy; na zawietrznych stokach gór; we wnętrzach kontynentów, na regionach o klimatach kontynentalnych; biegun płd, Sahara, Wlk. Pustynia Piaszczysta, Gibsona, Płw. Arabski.

Opady- powst. w chmurach, opadają na ziemię; są one produktem kondensacji pary wodnej, wypadający z chmur.

Osad- prod. konden. pary wodnej osadzający się na pow. Ziemi na różnych przedm. Rosa- powstaje gdy nad wychłodzoną pow. napływa ciepłe powietrze; osadza się w postaci kropelek wody na pow. Ziemi; jest to osad ciepłej pory roku; powstaje po styknięciu zimnego pow. z ciepłym (np butelka z lodówki).

Szron- powst. tj rosa, tyle że w ujemnych temp; jest osadem kryszt. lodu w kształcie łusek lub igieł; przech. ze stanu gazowego w s. stały.

Szadź- do jej powst. niezbędna jest mgła; nazywa się ją potocznie

zamarzniętą mgłą; osadza się w tą stronę, gdzie wieje wiatr; powstaje w wyniku zamarz. mgieł osadzających się na wszystkich przedmiotach w postaci lodu.

Gołoledź- osadza się na pow. gruntu, przedm. Jest to cienka wartswa lodu tworząca się w wyniku zamarzania przechłodoznej mżawki lub kropel deszczu w kontakcie z b. zimnym podłoże,.

Mgła- to skupisko mikroskopijnych kropelek wody, powst. w wyniku kondensacji pary w. przy pow. Ziemi przez które uniemożliw. jest widoczność; powstaje przez różnicę temp. Rodzaje: radiacyjne (radiacja- oddanie ciepła)- podłoże oddaje ciepło, tworzą się mgły; powst. w bezchm. i bezwiet. noce w wyniku wychłodzenia podłoża i przylegającego do niego pow;

adwekcyjne- przemieszczanie się ciepłego pow. w poziomie, najczęściej spotykane na wyb. morskich, związane z napływem ciepł. i wilgot. pow. nad ochłodzone podłoże; zboczowe- związane z szyb. ochładzaniem się pow. podlegającego wymuszonej konwekcji na dow. stokach gór i wyżyn (związane z górami, kotlinami- mogą w nich zalegać);

frontalne- powst. na pow. frontowych, gł. na skutek mieszania się ciepłego ichłodnego pow;

parowania- tworzą się nad zbiornikami wodnymi w wyniku unoszenia się pary w. z cieplejszej wody do chłodniejszego powietrza.

STREFOWE (kąt padania prom. słon): radiacyjne- związ. z nasłonecznieniem, nagrzaniem Ziemi przez Słońce, wyznaczają obecność stref klimat na Ziemi; cyrkulacyjne- związane z wyst. wyżów i niżów wpływających na rozmieszcz. wiatrów, te z kolei na przemieszczanie mas pow.

ASTREFOWE: wys. nad poz. morza; szata roślinna; rzeźba terenu; rodzaj podłoża (albedo); odleg. od zbiorników wodnych; prądy morskie;

ANTROPOGENICZNE- czynniki związane z działal. człowieka.

Klimat Kontynentalne: upalne lata, mroźne zimy; duże amplitudy roczne; małe opady;

Klimat morski: k. wilgotny, duże opady; małe amplit. temp. pow.; chłodne lato, łagodne zimy; duże zachmurz.; regiony: Nowa Zela., Wlk Brytania, Karaiby.

Klimat górski: niska śr temp roczna; małe amplit. roczne; spadek temp. wraz w wys.; duże opady; wiatr halny; śnieg może zalegać nawet przez cały rok; duża porywistość wiatrów; piętrowość, zmiana szaty roślinnej. ||||

Klimaty ukształt na wielkich obszarach (makroklimaty) składają się z jednostek

niższego rzędu- mezoklimatów (miast, wyżyn, kotlin), zaś te ostatnie z topoklimatów, kl. miejsca (określonego stoky, brzegu, morza, lasu).

Topoklimat jest podst. jedn. w klasyfikacji klimatów. Ponadto niekiedy wyróżnia się